Uşaqlarda Tez Əsəbləşmə: Səbəbləri və Düzgün Yanaşma Yolları
Uşaqların tez əsəbləşməsi bir çox valideyn tərəfindən problemli davranış kimi qəbul edilir. Halbuki bu vəziyyət əksər hallarda uşaq inkişafının təbii mərhələlərindən biridir. Kiçik yaşlı uşaqlar hələ emosiyalarını tənzimləməyi, hisslərini ifadə etməyi və impulslarını idarə etməyi tam öyrənmədikləri üçün qəzəb reaksiyaları daha tez-tez müşahidə olunur.
Uşaq emosional inkişafı tam formalaşmadığı dövrdə ən kiçik stress faktoru belə qəzəb partlamasına, ağlamağa və ya etiraz davranışlarına səbəb ola bilər. Sevindirici məqam isə odur ki, doğru yanaşmalarla uşaqlarda əsəbləşmə azalır və emosional dayanıqlıq güclənir.
Uşaqlar niyə tez əsəbləşir?
Uşaqlarda tez əsəbləşmənin əsas səbəblərindən biri emosiyaları sözlə ifadə edə bilməmələridir. Uşaq nə hiss etdiyini anlatmaqda çətinlik çəkdikdə, bunu davranışla göstərməyə çalışır. Digər mühüm səbəb isə uşağın ətraf dünyanı hələ tam dərk etməməsidir. Onlar üçün dəyişikliklər, gözlənilməz hallar və qeyri-müəyyənlik stress yaradır.
Oyuncağın qırılması, istədiyinin olmaması, yorğunluq, aclıq, yuxusuzluq və həddindən artıq stimul (səs-küy, ekran istifadəsi və s.) uşaqlarda əsəbilik yaradan əsas amillərdir. Uşaq bu emosional yüklə baş etməyi bilmədiyi üçün qışqırmaq, ağlamaq və ya yerə uzanmaq kimi reaksiyalar göstərir.
Uşaqlarda qəzəb davranışını necə idarə etməli?
Uşağın qəzəbləndiyi anlarda ilk və ən vacib addım onun duyğusunu qəbul etməkdir. “Sən indi məyus oldun, çünki oyuncağın alınmadı” kimi ifadələr uşağa anlaşıldığını hiss etdirir. Bu yanaşma uşaqlarda emosional tənzimləmə bacarığını gücləndirir və qəzəbin daha tez sönməsinə kömək edir.
Duyğulara ad qoymaq uşağın emosional zəka inkişafı üçün çox önəmlidir. Uşaq hisslərini tanıdıqca, onları idarə etməyi də öyrənir.
Nəfəs məşqləri və gündəlik rutinlərin rolu
Sadə nəfəs məşqləri uşaqlar üçün olduqca effektivdir. Məsələn, “balon nəfəsi” oyunu – dərindən nəfəs alıb xəyalda balon şişirtmək – uşağı həm sakitləşdirir, həm də stres səviyyəsini azaldır. Bu məşqlər uşağın beyninə təhlükəsizlik mesajı verir.
Eyni zamanda gündəlik rutin uşaqlar üçün emosional sabitliyin əsas şərtidir. Müəyyən edilmiş yemək, yatmaq və oyun saatları uşağa güvən hissi verir. Uşaq nə gözlədiyini bildikcə, həyəcanı azalır və davranışları daha balanslı olur.
Sakitləşmə küncü və mühitin əhəmiyyəti
Evdə yaradılan “sakitləşmə küncü” uşağın özünü toparlaması üçün ideal üsuldur. Bu məkan cəza yeri deyil, uşağın emosiyalarını tənzimlədiyi təhlükəsiz bir sığınacaq olmalıdır. Yastıq, kitab və sevdiyi oyuncaqlar bu küncü daha təsirli edir.
Uşağın əsəbiləşməsinə səbəb olan halları əvvəlcədən müşahidə etmək də çox önəmlidir. Yorğunluq, aclıq, çox ekran istifadəsi və səs-küylü mühit uşaqlarda emosional gərginliyi artırır. Bu faktorlar azaldıldıqda, uşaqlarda əsəbləşmə davranışı da xeyli azalır.
Valideyn davranışı niyə bu qədər vacibdir?
Uşaqlar valideynin dediklərini deyil, etdiklərini təqlid edirlər. Valideyn qəzəb anında sakit, anlayışlı və sabit qaldıqda, uşaq da bu davranış modelini mənimsəyir. Bu, uşağın özünü idarə etmə bacarığının formalaşmasında əsas rol oynayır.
Nəticə
Uşaqlarda qəzəb və tez əsəbləşmə tərbiyəsizlik deyil, inkişaf edən beynin verdiyi təbii siqnaldır. Bu siqnalı düzgün oxuyan valideynlər uşağın emosional zəka, özünütənzimləmə və sosial bacarıqlarını gücləndirmiş olurlar. Hər anlayışlı yanaşma, hər səbirli cavab uşağın daha sakit, özünü tanıyan və emosional olaraq güclü bir fərd kimi böyüməsinə dəstək verir.